Turmalin: właściwości, znaczenie i kolory kamienia

Turmalin to nie jeden minerał, lecz grupa ponad 30 spokrewnionych borokrzemianów o tej samej budowie kryształów [5]. Jego najważniejsze właściwości to twardość 7–7,5 w skali Mohsa, szklisty połysk, brak łupliwości i jedna z najszerszych palet barw wśród kamieni szlachetnych: od czerni przez zieleń i błękit po róż i czerwień [1][5]. Turmalin ma też rzadką cechę fizyczną: elektryzuje się, gdy go podgrzać, ścisnąć albo potrzeć [1][5]. W tradycji każdy kolor miał inne znaczenie, np. czarny łączono z ochroną, a różowy z czułością, ale to symbolika, a nie działanie kamienia [4].

Karta kamienia: turmalin w skrócie

Najważniejsze fakty o turmalinie mieszczą się w jednej tabeli: skład, twardość, barwy, pochodzenie, zabiegi i pielęgnacja. Twardość w skali Mohsa to odporność na zarysowanie, od 1 dla talku do 10 dla diamentu.

Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć całą treść.

Co wiemy o turmalinie: właściwości fizyczne

Turmaliny mają wspólny typ struktury borokrzemianowej, a poszczególne gatunki różnią się tym, jakie pierwiastki zajmują jej pozycje, m.in. sód, lit, wapń, magnez, żelazo czy mangan [2]. Najwięcej turmalinów jubilerskich to elbait, bogaty w lit, który występuje w niemal wszystkich kolorach [2][5]. Najczęstszym turmalinem w przyrodzie jest czarny szerl, bogaty w żelazo: według szacunków to nawet 95% wszystkich turmalinów [2][7].

Kryształy i twardość. Turmalin krystalizuje w układzie trygonalnym i tworzy słupki o trójkątnym przekroju, czego nie ma żaden inny pospolity minerał [1]. Na ścianach kryształów widać podłużne prążki, biegnące wzdłuż słupka [6][8]. Twardość 7–7,5, brak łupliwości i tylko lekka kruchość sprawiają, że turmalin dobrze znosi codzienne noszenie [5].

Turmalin a elektryczność. Podgrzany turmalin elektryzuje się (to piroelektryczność), ściskany wytwarza napięcie (piezoelektryczność), a pocierany łapie ładunek elektrostatyczny [1][5]. Dlatego przyciąga drobny kurz i popiół [7][8]. To właściwość fizyczna, zbadana i opisana w mineralogii.

Historia nazwy i odkrycia. Nazwa pochodzi od syngaleskiego słowa toramalli, którym holenderscy kupcy określali różnobarwne otoczaki z żwirów Cejlonu, dzisiejszej Sri Lanki [3]. Przez stulecia turmalin mylono z innymi kamieniami: hiszpański konkwistador wziął zielony kryształ z Brazylii za szmaragd, a jeden z kamieni rosyjskich klejnotów koronnych, dawniej uznawany za rubin wisior „Rubin Cezara”, to czerwony turmalin [3][4]. Za osobny minerał uznano go dopiero w XIX wieku [3]. Między 1902 a 1910 rokiem kopalnie w hrabstwie San Diego w Kalifornii wysłały do Chin 120 ton rubelitu, czyli różowego i czerwonego turmalinu, bo jego kolor upodobała sobie cesarzowa Cixi [4].

Kolory i odmiany turmalinu

Turmalin występuje w niemal każdej barwie, a jeden kryształ może mieć kilka kolorów [1][5]. Zieleń i błękit mogą wiązać się ze śladową obecnością żelaza, a prawdopodobnie także tytanu; mangan odpowiada za odcienie różowe i czerwone [1]. Najważniejsze odmiany handlowe to:

• Rubelit: różowy do czerwonego, od malinowego po rubinowy [2][5].
• Werdelit: zielony; intensywnie zielony, barwiony wanadem lub chromem, to turmalin chromowy [2][5].
• Indygolit: niebieski, od granatowego po zielononiebieski [2][5].
• Paraíba: neonowo niebieski lub zielony, barwiony miedzią; najpierw ze stanu Paraíba w Brazylii, dziś także z Mozambiku i Nigerii [2][4].
• Turmalin arbuzowy: różowy w środku i zielony na zewnątrz, jak plaster arbuza [1][2].
• Achroit: bezbarwny i rzadki [5][8].
• Szerl: czarny, najpospolitszy, rzadko szlifowany jako kamień jubilerski; w epoce wiktoriańskiej zdobił biżuterię żałobną [2][5].

Turmalin różowy

Różowy turmalin to najczęściej elbait, a ciemniejsze, nasycone kamienie nazywa się rubelitami [2][5]. Różowe i czerwone turmaliny zwykle mają więcej wtrąceń niż zielone [5]. Część różowych i żółtych kamieni zawdzięcza barwę naświetlaniu, naturalnemu lub laboratoryjnemu [1]. W tradycji różowy turmalin symbolizuje miłość, współczucie i łagodność [4].

Turmalin czarny

Czarny turmalin to szerl: zwykle nieprzezroczysty, o szklistym połysku, z podłużnymi prążkami na kryształach [2][6]. Jak odróżnić go od szkła, obsydianu czy barwionego onyksu, opisujemy krok po kroku w poradniku czarny turmalin: jak rozpoznać prawdziwy.

Czy turmalin bywa ulepszany?

Tak: niebieskie i zielone turmaliny często się wygrzewa, żeby rozjaśnić barwę, a naświetlanie daje odcienie czerwone, różowe i żółte; obu zabiegów zwykle nie da się wykryć [5]. Turmalinu syntetycznego nie produkuje się na sprzedaż, bo jest drogi i trudny do wyhodowania [5]. International Gem Society ostrzega za to przed mylącymi nazwami, np. „brazylijski szmaragd” dla zielonego turmalinu [5]. Niebieski turmalin bywa też sprzedawany jako imitacja akwamarynu [12], o którym piszemy we wpisie akwamaryn: właściwości i znaczenie.

Co mówi tradycja

W tradycji turmalin jest kamieniem młodym: George F. Kunz pisał w 1913 roku, że jako kamień jubilerski znany jest dopiero od XVIII wieku [9].

Dawne przekazy. Według Pavittów turmalin to prawdopodobnie kamień, który Pliniusz nazywał lychnis: nagrzany w słońcu przyciągał plewy [10]. Barwne turmaliny z Cejlonu przywoziła do Europy holenderska Kompania Wschodnioindyjska, a nazywano je czasem „cejlońskim magnesem”, bo przyciągały i odpychały gorący popiół [7]. W Chinach czerwony lub różowy turmalin zdobił, obok rubinu, oznaki najwyższej rangi mandarynów [9].

Dziś. Turmalin jest kamieniem urodzinowym października obok opalu i prezentem na 8. rocznicę ślubu [1][4]. Na liście kamieni miesięcy przyjętej w Kansas City, którą przytacza Kunz, był drugim, zastępczym kamieniem października [9]. GIA przytacza współczesną symbolikę kolorów: czarny turmalin kojarzy się z ochroną i pewnością siebie, różowy z miłością i łagodnością, a zielony z odwagą i wytrwałością [4]. To symbolika, a nie właściwości kamienia.

Turmalin a znaki zodiaku

Przypisania zależą od źródła. Pavittowie w 1922 roku zaliczyli turmalin do kamieni Lwa [10], co omawiamy przy kamieniach dla Lwa. Popularne zestawienie w portalu Kobieta.pl wymienia turmalin przy Baranie, Wadze (zwłaszcza różowy), Skorpionie i Koziorożcu (zwłaszcza zielony i czarny) [11]; szerzej piszemy o tym przy kamieniach dla Barana i kamieniach dla Koziorożca. Jako kamień urodzinowy października turmalin pasuje też do Wag i Skorpionów urodzonych w tym miesiącu [4]. To opis konwencji, a nie wiedza o minerałach.

Biżuteria z turmalinem: co wybrać i jak nosić

W większości opisanych niżej modeli turmalin ma postać czarnych koralików, gładkich albo fasetowanych, czyli oszlifowanych w płaskie ścianki. Kolorową alternatywą jest bransoletka z rubinem, zoisytem i turmalinem w odcieniach zieleni i różu. Czerń turmalinu dobrze łączy się z innymi kamieniami naturalnymi, a w wielu wzorach towarzyszą mu przekładki z hematytu, o którym piszemy w poradniku o tym, czym jest hematyt.

Turmalin z bliska

Jedna kulka czarnego turmalinu o średnicy 6 mm, podanej na karcie, wystarczy, żeby zobaczyć jego lustrzany połysk. Czerwona bransoletka na sznurku z czarnym turmalinem ma regulowany obwód 16–26 cm; inne modele znajdziesz wśród bransoletek na czerwonym sznurku.

Dla niej. srebrna bransoletka z turmalinem i hematytem ma dwa rzędy drobnych koralików 2–4 mm i zapięcie z regulacją 16+5 cm. Do kompletu pasuje srebrny naszyjnik z turmalinem o długości 43 cm, z zapięciem toggle i zawieszką w kształcie księżyca; więcej modeli jest wśród naszyjników damskich. Jeśli wolisz kolor, pozłacana bransoletka z rubinem, zoisytem i turmalinem ma według karty produktu turmalin w odcieniach zieleni i różu, obok rubinu i zoisytu.

Dla niego. męska bransoletka na gumce z turmalinem i tygrysim okiem to czarne kulki 8 mm z akcentem tygrysiego oka; podobne modele są wśród bransoletek męskich. Turmalin jest też w części naszej biżuterii ze znakami zodiaku, m.in. w wersjach dla Barana i Koziorożca.

Bransoletki i naszyjniki z kamieni nawlekamy ręcznie w naszej pracowni w Białymstoku, a rozmiar bransoletki dopasowujemy do nadgarstka. Biżuteria trafia do woreczka jubilerskiego z karteczką ze spisem kamieni.

Jak nosić turmalin: 3 stylizacje

Czarny turmalin to neutralny kolor, który pasuje do bieli, beżu, szarości i czerni, a czerwony sznurek dodaje mu wyrazistości. Na telefonie przesuń zdjęcia w bok.

Biżuteria z tego wpisu

Jak dbać o biżuterię z turmalinem

Turmalin znosi światło i większość domowej chemii, ale szkodzi mu wysoka temperatura [4]. Kolor kamieni naświetlanych może blaknąć przy długim, intensywnym nasłonecznieniu, więc nie zostawiaj biżuterii na słońcu [5]. GIA zaleca czyszczenie ciepłą wodą z mydłem i miękką szczoteczką oraz odradza myjkę ultradźwiękową i parę [4]. Ponieważ turmalin elektryzuje się i przyciąga kurz, warto go przecierać częściej niż inne kamienie [8].

• Biżuterię na sznurku, gumce i drucie czyść suchą, miękką ściereczką; wodę zostaw dla samych kamieni.
• Zdejmuj bransoletkę przed kąpielą, sauną, pływaniem i sprzątaniem.
• Przechowuj ją osobno, w woreczku, z dala od źródeł ciepła i twardszej biżuterii.

Gumka i sznurek z czasem się zużywają, dlatego w pierwszym roku od zakupu wymieniamy gumkę lub zapięcie bezpłatnie.