Lazuryt (lapis lazuli): właściwości i znaczenie

Lapis lazuli to niebieska skała metamorficzna, której głównym składnikiem jest minerał lazuryt; stąd w polszczyźnie obie nazwy często oznaczają ten sam kamień [1][5]. Oprócz lazurytu zawiera biały kalcyt i złocisty piryt, ma barwę od szaroniebieskiej po głęboki granat, twardość 5–6 w skali Mohsa i matowy do tłustego połysk [1][2]. Najcenniejszy jest równomiernie granatowy lub fioletowoniebieski, z drobnymi złotymi punkcikami pirytu i bez białych plam [2]. W tradycji był kamieniem władców i bogów starożytnego Wschodu, symbolem nieba i prawdy, ale to symbol, a nie właściwość kamienia [3][12].

Karta kamienia: lapis lazuli w skrócie

Najważniejsze fakty o lapis lazuli mieszczą się w jednej tabeli: skład, twardość, barwa, pochodzenie, imitacje i pielęgnacja. Twardość w skali Mohsa to odporność na zarysowanie, od 1 dla talku do 10 dla diamentu.

Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć całą treść.

Co wiemy o lapis lazuli i lazurycie

Lapis lazuli powstaje, gdy wapienie i dolomity przeobrażają się pod wpływem gorących intruzji granitów, sjenitów lub pegmatytów; dlatego występuje głównie w marmurach i skarnach [4][5]. To skała, a nie pojedynczy minerał: niebieską barwę daje lazuryt, białe plamki kalcyt, a złote błyski piryt [1][2].

Lazuryt, lapis lazuli i lazulit. Lazuryt to minerał z grupy sodalitu, który stanowi zwykle 25–40% skały lapis lazuli [5][6]. Słownik języka polskiego PWN notuje „lazuryt” jako minerał ceniony w jubilerstwie, a w krzyżówkach „lazuryt” bywa odpowiedzią na hasła „lapis lazuli” i „kamień półszlachetny” [11]. Lazulit to zupełnie inny, fosforanowy minerał o podobnej barwie, więc tych nazw nie należy mylić [5][7][13].

Właściwości fizyczne. Twardość 5–6 oznacza, że lapis lazuli jest miększy od kwarcu i może się porysować oraz z czasem stracić połysk [1]. Gęstość wynosi ok. 2,7–2,9 g/cm³, więcej, gdy w kamieniu jest dużo pirytu [1]. Potarty o nieszkliwioną porcelanę zostawia jasnoniebieską rysę [1][4]. International Gem Society ocenia go jako dość wytrzymały i dobrze przyjmujący polerowanie [1].

Najstarsze kopalnie. W prowincji Badachszan w dzisiejszym Afganistanie lapis lazuli wydobywano już w VII tysiącleciu p.n.e., m.in. w kopalniach Sar-i Sang [6]. GIA nazywa je najstarszymi znanymi komercyjnymi źródłami kamieni szlachetnych, a Marco Polo opisał je w 1271 roku [3]. Najlepszy lapis nadal pochodzi z Afganistanu i Pakistanu [1].

Kolor lapis lazuli i co znaczy „lazur”

Lapis lazuli ma barwę od średniej, szaroniebieskiej przez intensywny królewski błękit po głęboki granat, z różną ilością białego kalcytu i złotego pirytu [1]. Kolor zależy od udziału lazurytu, a barwiącym składnikiem jest w nim siarka [5]. Wartość obniżają duże białe plamy kalcytu oraz nadmiar pirytu, który daje zielonkawy odcień; drobno rozsiany piryt jest pożądany [5].

Od perskiej nazwy kamienia, lāžward, pochodzą słowa oznaczające błękit w wielu językach, np. hiszpańskie azul i angielskie azure [6]. Po polsku „lazur” to według słownika PWN kolor jasnoniebieski, a przymiotnik „lazurowy” opisuje ten odcień, np. lazurowe niebo [11]. Z utartego lapis lazuli robiono naturalną ultramarynę: w średniowieczu i renesansie najdroższy pigment malarski, droższy niż złoto, którym malowano m.in. szaty Matki Boskiej [9]. Od XIX wieku ultramarynę wytwarza się syntetycznie [9].

Jak rozpoznać prawdziwy lapis lazuli: barwienie i imitacje

Lapis lazuli często się barwi, woskuje lub nasyca olejem, żeby pogłębić kolor, a na rynku są też liczne imitacje [1]. Najważniejsze to:

1. Sodalit: naturalny kamień z tej samej grupy minerałów, jedyny, który w dużych kawałkach ma wystarczająco głęboki błękit, by udawać lapis [1]. Zwykle nie ma pirytu, więc brak złotych drobinek to pierwsza wskazówka [7].
2. Barwiony howlit i jaspis: biały, miękki howlit (twardość 3–3,5) barwi się na niebiesko, podobnie jaspis sprzedawany pod myląca nazwą „szwajcarski lapis” [1][8]. Takie zamienniki podaje też angielska Wikipedia [6].
3. Materiały sztuczne: sztuczną imitację lapis lazuli, z pirytem lub bez, produkował m.in. Pierre Gilson we Francji; poza tym spotyka się szkło, emalię i plastik [1].

Imitacje są stare jak sam kamień: już w starożytnym Egipcie zastępowano lapis szkłem z niebieską farbą i niebieską ceramiką [1][12]. Pewność daje ocena gemmologa. Test kwasem (zapach zgniłych jaj) i test rysy niszczą kamień, więc robi je tylko specjalista [1]. Szerzej o sprawdzaniu kamieni piszemy w poradniku o tym, jak rozpoznać oryginalność kamieni naturalnych.

Jeśli po prostu lubisz granatowe kamienie, biżuteria z sodalitem jest osobną, uczciwie nazwaną propozycją: to inny kamień, zwykle z białymi żyłkami i bez złotych drobinek [7].

Co mówi tradycja: znaczenie lapis lazuli

W tradycji lapis lazuli był kamieniem nieba, władzy i prawdy; cenili go Mezopotamczycy, Egipcjanie, Chińczycy, Grecy i Rzymianie [3].

Mezopotamia i Egipt. Kunz przytacza asyryjski hymn do boga Księżyca Sina, w którym bóg jest „jasny jak lapis lazuli”; w Egipcie z tego kamienia robiono amulety, skarabeusze i wizerunek bogini prawdy, noszony przez najwyższego sędziego na złotym łańcuchu [12]. Lapis lazuli otacza oczy i tworzy brwi na złotej masce pośmiertnej Tutanchamona [10]. Pliniusz nazywał go „odłamkiem gwiaździstego nieboskłonu” [1].

Szafir starożytnych. „Szafir” u Teofrasta i Pliniusza to według Kunza lapis lazuli, bo opisywali go jako kamień ze złotymi punkcikami; tak też tłumaczy się kamień z napierśnika arcykapłana w Biblii [12][1].

Dziś. Według International Gem Society głównym zastosowaniem lapis lazuli jest dziś biżuteria [1]. Dawne znaczenia to symbole, a nie właściwości kamienia.

Lapis lazuli: kamień urodzinowy i znaki zodiaku

Na liście kamieni urodzinowych przyjętej przez amerykańskich jubilerów w 1912 roku lapis lazuli był kamieniem zastępczym grudnia, obok turkusu [12]; o kamieniach grudnia piszemy przy kamieniach dla Strzelca. W dawnych tabelach planetarnych Kunza należy do Wenus [12]. William i Kate Pavittowie w 1922 roku zaliczyli go do kamieni Wagi, co omawiamy we wpisie o kamieniach dla Wagi [14], a współczesne polskie poradniki, porównane we wpisie o kamieniach dla Byka, wymieniają go przy tym znaku. To opis konwencji, a nie wiedza o minerałach.

Biżuteria z lapis lazuli: co wybrać i jak nosić

International Gem Society poleca lapis lazuli do biżuterii męskiej ze względu na głęboki kolor i dobre polerowanie, a do bransoletek i pierścionków radzi oprawy, które chronią kamień [1]. W naszej biżuterii lapis występuje jako drobne kulki i kostki, często obok hematytu; o tym metalicznym kamieniu piszemy osobno we wpisie o hematycie.

Lapis lazuli z bliska

Na zbliżeniu widać, że lapis lazuli nie jest jednolity: kulki mają odcienie od głębokiego granatu po szaroniebieski, z jaśniejszymi plamkami, a między nimi złocone koraliki układają się w kwiatki.

Dla niej. Najprostsza jest bransoletka na sznurku z lapis lazuli z fasetowanymi kulkami 3–6 mm, regulowana w zakresie 14–20 cm. Bardziej ozdobna dwurzędowa pozłacana bransoletka z lapis lazuli ma kulki 2–4 mm, zapięcie federing i rozmiar 16+5 cm.

Dla niego. Męska bransoletka na gumce z labradorytem i lapis lazuli łączy kulki i walce 6–8 mm, więc pasuje osobie, która woli większe koraliki; więcej takich modeli jest wśród bransoletek męskich. Drobniejsza jest bransoletka z kulkami i kostkami 2–4 mm, widoczna w zestawieniach niżej.

Bransoletki i naszyjniki z kamieni nawlekamy ręcznie w naszej pracowni w Białymstoku, a rozmiar bransoletki dopasowujemy do nadgarstka. Biżuteria trafia do woreczka jubilerskiego z karteczką ze spisem kamieni. Pytania o konkretny produkt możesz wysłać na biuro@taliz.pl.

Jak nosić lapis lazuli: pomysły na zestawienia

Granat lapis lazuli pasuje do bieli, beżu, dżinsu i złota. Jeśli zastanawiasz się, na której ręce nosić bransoletkę, wybierz rękę bez zegarka, żeby miękki kamień nie obijał się o metal. Na telefonie przesuń zdjęcia w bok.

Biżuteria z tego wpisu

Jak dbać o biżuterię z lapis lazuli

Lapis lazuli jest miękki (5–6) i wrażliwy na chemię, dlatego International Gem Society zaleca czyszczenie miękką szczoteczką z łagodnym mydłem, bez pary, myjki ultradźwiękowej i rozpuszczalników [1].

• Biżuterię na gumce, sznurku i drucie czyść suchą ściereczką; unikaj wody, perfum i balsamów.
• Zdejmuj bransoletkę do prac domowych, kąpieli i ćwiczeń.
• Przechowuj ją osobno, żeby twardsze kamienie, np. kwarc, nie porysowały lapis lazuli.

Gumka i sznurek z czasem się zużywają, dlatego w pierwszym roku od zakupu wymieniamy gumkę lub zapięcie bezpłatnie.