Kwarc: właściwości, odmiany, kolory i znaczenie

Kwarc to minerał zbudowany z dwutlenku krzemu (SiO₂) i drugi po skaleniach najpospolitszy minerał skorupy ziemskiej [3][4]. Jego najważniejsze właściwości to twardość 7 w skali Mohsa (kwarc jest jej wzorcem), szklisty połysk, brak wyraźnej łupliwości i gęstość ok. 2,65 g/cm³ [1][2][4]. Czysty kwarc jest bezbarwny jak kryształ górski, a domieszki, drobne wrostki i naturalne promieniowanie dają odmiany: fioletowy ametyst, żółty cytryn, kwarc różowy, brązowy kwarc dymny i biały kwarc mleczny; do rodziny należy też chalcedon z agatem, onyksem i karneolem [1][3]. W tradycji kryształ górski uchodził za wieczny lód, a ametyst za kamień trzeźwości, ale to symbole, a nie właściwości kamienia [1][9].

Karta kamienia: kwarc w skrócie

Najważniejsze fakty o kwarcu mieszczą się w jednej tabeli: skład, twardość, barwy, pochodzenie, zabiegi i pielęgnacja. Twardość w skali Mohsa to odporność na zarysowanie, od 1 dla talku do 10 dla diamentu [4].

Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć całą treść.

Co wiemy o kwarcu: właściwości i zastosowanie

Kwarc stanowi ok. 12% masy litosfery, czyli skalnej powłoki Ziemi, i jest podstawowym składnikiem granitu [4]. Powstaje w skałach magmowych, osadowych i metamorficznych, a najładniejsze, barwne kryształy rosną powoli w pegmatytach i żyłach z roztworów wodnych [1][3].

Właściwości fizyczne. Twardość 7 oznacza, że kwarc rysuje szkło i stal [3]. Nie ma wyraźnej łupliwości, więc pęka nieregularnie, z muszlowym przełamem [1][2]. Jest piezoelektryczny: pod naciskiem wytwarza napięcie elektryczne, co w 1880 roku odkryli Jacques i Pierre Curie [4].

Zastosowanie. Najbardziej znane techniczne zastosowanie kwarcu to rezonatory kwarcowe, które odmierzają czas w zegarkach i elektronice; pierwszy taki oscylator zbudował Walter Cady w 1921 roku [4]. Kwarc na potrzeby elektroniki hoduje się dziś sztucznie, bo kryształy syntetyczne są czyste i łatwiejsze w obróbce [1]. Z kwarcu pozyskuje się też krzem i wytwarza szkło krzemionkowe, a w jubilerstwie służy do pierścionków, wisiorków i naszyjników [3].

Kwarc w Polsce

Polska ma swój udział nawet w nazwie: słowo „kwarc” pochodzi od niemieckiego Quarz, a to od słowiańskiego słowa oznaczającego „twardy”, w dawnej polszczyźnie mówiono „kwarzec” [3][4]. Złoża kwarcu żyłowego są na Dolnym Śląsku, ale od 2007 roku się ich nie eksploatuje [3]. Kryształ górski znajdowano m.in. w Jegłowej koło Strzelina, w Karkonoszach i w Górach Izerskich [5], a kwarc dymny pokazuje Muzeum Mineralogiczne Uniwersytetu Wrocławskiego wśród minerałów pegmatytów ze Strzegomia [11].

Odmiany i kolory kwarcu

Odmiany kwarcu dzieli się na krystaliczne, tworzące widoczne kryształy, i skrytokrystaliczne, zbudowane z ziaren widocznych dopiero pod mikroskopem [1][3]. Kolor zależy od domieszek, wrostków i naturalnego promieniowania, a nie od innego składu [1].

• Kryształ górski: bezbarwny i przezroczysty; nazwa pochodzi od greckiego krystallos, czyli „lód” [1][5].
• Ametyst: fioletowy, najwyżej ceniona odmiana kwarcu; do XIX wieku, zanim odkryto wielkie złoża w Brazylii, był tak drogi jak rubin i szmaragd [6].
• Cytryn: żółty do pomarańczowego, barwiony śladami żelaza; naturalny jest rzadki, a większość cytrynu w handlu to wygrzany ametyst [7].
• Kwarc różowy: od prawie białego do średnio ciemnego różu; zwykle mętny, bo zawiera mikroskopijne wrostki innego minerału [1][8].
• Kwarc dymny: od jasnobeżowego po ciemnobrązowy; barwa powstaje prawdopodobnie przez naturalne promieniowanie, a prawie czarną odmianę nazywa się morionem [1].
• Kwarc mleczny: biały, bo zawiera mnóstwo drobnych pęcherzyków wypełnionych wodą lub dwutlenkiem węgla [1].
• Kwarc z wrostkami: np. kwarc rutylowy ze złocistymi igiełkami rutylu, zwanymi „włosami Wenus”, albo kwarc turmalinowy [1].

Do odmian skrytokrystalicznych należy chalcedon i jego barwne warianty: pasiasty agat, czarno-biały onyks, czerwony karneol i nieprzezroczysty jaspis [1][3]. International Gem Society zalicza do kwarcu także awenturyn (skałę kwarcową z połyskującymi łuseczkami miki) i tygrysie oko [1].

Kwarc biały, szary, czarny i tęczowy: co to jest?

Biały kwarc to zwykle kwarc mleczny, a przezroczysty bezbarwny to kryształ górski [1]. Szary i czarny odcień mają kwarc dymny i morion, a jasnoszary bywa też kwarc mleczny [1]. Kwarc tęczowy to kwarc z naturalnymi pęknięciami, które mienią się jak tęcza; taki efekt uzyskuje się też sztucznie, gwałtownie schładzając rozgrzany kamień, a część tęczowych kwarców ma cienką metaliczną powłokę [1].

Jak rozpoznać naturalny kwarc i jakie zabiegi się stosuje

Naturalny kwarc zwykle zdradzają drobne wrostki, strefy barwne i ślady wzrostu kryształu; syntetyczny bywa zbyt czysty, a barwy takie jak kobaltowy błękit w naturze nie występują [1]. Pewną ocenę daje jednak dopiero laboratorium gemmologiczne. Najczęstsze zabiegi to:

1. Wygrzewanie: rozjaśnia kwarc dymny i ametyst, a niektóre ametysty zmienia w żółty cytryn lub zielony prazjolit; efekt jest trwały i praktycznie niewykrywalny [1][7].
2. Naświetlanie: często stosowane przy kwarcu dymnym; także niewykrywalne i trwałe [1].
3. Barwienie: częste; pod lupą widać skupiska barwnika [1].
4. Powłoki: dają tęczowe barwy, ale mogą się zetrzeć [1].

Uważaj też na mylące nazwy: cytryn bywa sprzedawany jako „topaz”, kwarc dymny jako „topaz dymny”, a mleczny kwarc jako „kamień księżycowy” [1]. Czym różni się prawdziwy topaz, piszemy we wpisie o topazie, a o sprawdzaniu kamieni w poradniku o tym, jak rozpoznać oryginalność kamieni naturalnych.

Co mówi tradycja: znaczenie i symbolika kwarcu

W tradycji kwarc kojarzył się przede wszystkim z czystością i jasnością, a jego odmiany dostały własne znaczenia [1][12].

Starożytność. Według International Gem Society Grecy uważali kryształ górski za lód zamrożony na zawsze przez bogów [1]. Kunz przytacza św. Hieronima, który za Pliniuszem pisał, że kryształ powstaje z zamarzniętej wody w zimnych jaskiniach gór, a symbolicznie oznacza czystą wiarę [12]. Nazwę ametystu wywodzi się od greckiego amethystos, czyli „niepijany”; łączono go z Bachusem, bogiem wina [9].

Średniowiecze i renesans. W British Museum przechowywana jest kula z kwarcu dymnego, która należała do angielskiego uczonego Johna Dee [12]. Cytryn długo mylono z topazem i przypisywano mu to samo znaczenie [10].

Dziś. Kwarc różowy to kamień 5. rocznicy ślubu, ametyst 6. i 17., a cytryn 13. [6][7][8]. To zwyczaje, a nie właściwości minerału.

Kwarc, kamienie urodzinowe i znaki zodiaku

Dwie odmiany kwarcu są kamieniami urodzinowymi według GIA: ametyst dla lutego i cytryn dla listopada [6][7]. W starej liście hiszpańskiej, którą przytacza Kunz, kryształ górski przypisano Baranowi, o czym piszemy przy kamieniach dla Barana; w tabeli kamieni planetarnych kryształ górski należy do Księżyca [12]. Ametyst w dawnej angielskiej liście zodiakalnej odpowiada Rybom, co omawiamy we wpisie o kamieniach dla Ryb [12]. Więcej o fioletowej odmianie znajdziesz we wpisie o ametyście. To opis konwencji, a nie wiedza o minerałach.

Biżuteria z kwarcem: odmiany w naszej pracowni

W biżuterii Taliz kwarc pojawia się w kilku barwach. Jeśli lubisz fiolet, zobacz bransoletka z ametystem na gumce z fasetowanymi kulkami 2–4 mm i zawieszką w kształcie skrzydła; inne modele są w kategorii biżuteria z ametystem.

Do ciepłych, beżowych stylizacji pasuje żółty cytryn, na przykład bransoletka z cytrynem na gumce. Do jasnych i pastelowych ubrań lepiej dobrać pudrowy kwarc różowy, taki jak naszyjnik z kulką kwarcu różowego z kulką 6 mm.

Bezbarwny kryształ górski błyszczy w fasetowanych kulkach 4 mm, z których zrobiona jest bransoletka z fasetowanego kryształu górskiego. Brązowy kwarc dymny łączy się z nim w naszyjniku długości 45 cm, pokazanym niżej z bliska.

Dwie odmiany kwarcu z bliska

Na zbliżeniu widać, jak różnie wygląda ten sam minerał: nieregularne okruchy kwarcu dymnego mają ciepły, przydymiony brąz, a fasetowana kropla kryształu górskiego przy zapięciu jest przejrzysta jak woda.

Z odmian chalcedonu w naszej biżuterii są m.in. agat, onyks i karneol, a złocistobrązowe tygrysie oko trafia m.in. do bransoletek męskich. Bransoletki i naszyjniki z kamieni nawlekamy ręcznie w naszej pracowni w Białymstoku, a rozmiar bransoletki dopasowujemy do nadgarstka. Biżuteria trafia do woreczka jubilerskiego z karteczką ze spisem kamieni.

Kwarc w 3 kolorach: stylizacje

Bezbarwny, żółty i różowy kwarc pasują do jasnych tkanin i do złota. Jeśli zastanawiasz się, na której ręce nosić bransoletkę, wybierz rękę bez zegarka, żeby kamienie nie obijały się o metal. Na telefonie przesuń zdjęcia w bok.

Biżuteria z tego wpisu

Jak dbać o biżuterię z kwarcem

Kwarc jest twardy i dość wytrzymały, więc dobrze znosi codzienne noszenie, ale jest kruchy i przy mocnym uderzeniu może się wyszczerbić [2][10]. GIA zaleca mycie cytrynu ciepłą wodą z mydłem i ostrzega, że para może spowodować pęknięcie kamienia [10].

• Biżuterię na gumce, sznurku i drucie czyść suchą ściereczką; woda, perfumy i balsamy szkodzą gumce, sznurkowi i złoceniom.
• Zdejmuj bransoletkę przed kąpielą, sprzątaniem i ćwiczeniami.
• Przechowuj ją osobno, w woreczku, bo kwarc (7) rysuje miększe kamienie.

Gumka i sznurek z czasem się zużywają, dlatego w pierwszym roku od zakupu wymieniamy gumkę lub zapięcie bezpłatnie.