Topaz: właściwości, znaczenie i kolory kamienia

Topaz to minerał z gromady krzemianów, fluorokrzemian glinu o wzorze Al₂SiO₄(F,OH)₂; w skali Mohsa ma twardość 8 i jest wzorcem tego stopnia [1][7][9]. Występuje w barwach od bezbarwnej przez żółtą, pomarańczową, brązową i niebieską po różową i fioletową, a bardzo rzadko czerwoną; do najcenniejszych należy czerwonawopomarańczowy topaz imperialny [2][4]. Niebieski topaz, który najczęściej widać w sklepach, prawie zawsze zawdzięcza barwę naświetlaniu i ogrzewaniu [2][4]. Topaz jest kamieniem urodzinowym listopada, a w tradycji symbolizował siłę, ale to symbol, a nie właściwość kamienia [3][4].

Karta kamienia: topaz w skrócie

Najważniejsze fakty o topazie mieszczą się w jednej tabeli: skład, twardość, barwy, pochodzenie, zabiegi i pielęgnacja. Twardość w skali Mohsa to odporność na zarysowanie, od 1 dla talku do 10 dla diamentu [9].

Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć całą treść.

Co wiemy o topazie

Topaz powstaje w pegmatytach i wysokotemperaturowych żyłach kwarcowych, w pustkach granitów i ryolitów, a jako otoczaki trafia do osadów rzecznych [5][6]. Jego kryształy bywają ogromne: GIA opisuje przezroczysty kryształ z brazylijskiego stanu Minas Gerais ważący 271 kg [1].

Właściwości fizyczne. Twardość 8 oznacza, że topaz rysuje kwarc, a sam jest odporny na zarysowania w codziennym noszeniu [1][9]. Ma jednak doskonałą łupliwość: może pęknąć wzdłuż jednej płaszczyzny po mocnym uderzeniu, dlatego GIA ocenia jego odporność na uderzenia jako słabą [4][5]. Gęstość topazu wynosi 3,49–3,57 g/cm³ [6]. Wypolerowany kamień ma tak gładką powierzchnię, że według GIA jest w dotyku lekko śliski, a patrzony z różnych stron może zmieniać odcień, bo jest pleochroiczny [1].

Topaz w Polsce

Muzeum Mineralogiczne Uniwersytetu Wrocławskiego wymienia go wśród minerałów pegmatytów z pustkami (miarolitami) w masywie granitowym Strzegom–Sobótka [8]. Polska Wikipedia, za atlasem „Minerały i skały Polski”, podaje też m.in. Borów, Kamień koło Mirska, Michałowice koło Szklarskiej Poręby i Biały Kościół koło Strzelina [7].

Czy topaz to kamień szlachetny?

Tak, w polskim nazewnictwie topaz zalicza się do kamieni szlachetnych [7]. W źródłach anglojęzycznych International Gem Society nazywa go kamieniem półszlachetnym, a GIA podkreśla, że najwyżej cenione są topazy o barwie od pomarańczowoczerwonej do czerwonej [1][5]. O wartości konkretnego topazu decydują barwa, czystość i wielkość, a barwa najbardziej [5].

Topaz: kolory i odmiany

Topaz może być bezbarwny, jasnoniebieski, żółty, pomarańczowy, różowy, fioletowy, brązowy, a bardzo rzadko czerwony [4]. Barwę nadają mu domieszki i defekty sieci krystalicznej, a nie główne składniki: chrom odpowiada za róż, czerwień i fiolet, a defekty budowy za żółć, brąz i błękit [2]. Najważniejsze odmiany i nazwy handlowe to:

• Topaz imperialny: czerwonawopomarańczowy do pomarańczowoczerwonego, jedna z najdroższych barw; handlowe złoża są dziś tylko w okolicy Ouro Preto w Brazylii [2].
• Topaz szlachetny (sherry): żółtobrązowy do pomarańczowego; nazwa odróżnia go od tańszych cytrynu i kwarcu dymnego o podobnej barwie [2].
• Topaz niebieski: Sky Blue (jasny), Swiss Blue (średni) i London Blue (ciemny) to nazwy handlowe odcieni uzyskanych zabiegami [5].
• Topaz różowy: rzadki; znany m.in. ze wzgórza Ghundao koło Katlang w Pakistanie, eksploatowanego od 1972 roku [4].
• Topaz bezbarwny: pospolity i tani, często nazywany „białym topazem” [5].
• Topaz mistyczny: bezbarwny topaz pokryty cienką, sztuczną warstwą, która daje tęczowy efekt [4][5].

Jaki kolor ma topaz i co znaczy „kolor topazowy”?

Topaz nie ma jednego koloru, ale najbardziej kojarzy się z żółcią i błękitem [5]. Słownik języka polskiego PWN definiuje topaz jako minerał „najczęściej bezbarwny lub żółtawy” [10], więc mówiąc o kolorze topazowym, zwykle ma się na myśli ciepłą, złocistą żółć. Dawniej topazem nazywano w ogóle przezroczyste żółte, brązowe i pomarańczowe kamienie; dopiero gemmologia rozdzieliła je na osobne gatunki [5].

Jak rozpoznać topaz i jakie zabiegi się stosuje

Topaz najczęściej myli się z cytrynem, czyli żółtą odmianą kwarcu: to dwa różne minerały, a topaz jest twardszy (8 wobec 7) i mocniej błyszczy [4][5]. Brązowy kwarc dymny bywa niepoprawnie nazywany „topazem dymnym”, a ciemnoniebieski topaz po zabiegach bywa sprzedawany jako tańszy zamiennik akwamarynu [5]. W domu nie odróżnisz ich pewnie; International Gem Society zaleca w razie wątpliwości ocenę w niezależnym laboratorium gemmologicznym [5].

1. Niebieski topaz: od lat 60. XX wieku bezbarwny topaz naświetla się, a potem ogrzewa, co daje trwały błękit; takiego kamienia nie da się odróżnić od naturalnie niebieskiego [5]. GIA pisze, że błękit topazu prawie zawsze jest efektem zabiegu [2].
2. Różowy topaz: część żółtych, pomarańczowych i brązowych kamieni ogrzewa się, by uzyskać róż lub czerwień; zmiana jest trwała i praktycznie niewykrywalna [5].
3. Topaz mistyczny: tęczową powłokę da się zarysować, a środki ścierne ją usuwają [4][5].

Uczciwy sprzedawca podaje, czy kamień był naświetlany, ogrzewany lub powlekany. Szerzej o sprawdzaniu kamieni piszemy w poradniku o tym, jak rozpoznać oryginalność kamieni naturalnych.

Co mówi tradycja

W tradycji topaz kojarzył się z siłą, ogniem i ochroną przed złymi czarami, a jego historia miesza się z historią innych żółtych kamieni [3][11].

Starożytność. Według GIA większość badaczy wywodzi nazwę od Topazios, greckiej nazwy wyspy Zabargad na Morzu Czerwonym; na wyspie nie było topazu, tylko perydot, który wtedy mylono z topazem [3]. Część badaczy łączy nazwę z sanskryckim słowem oznaczającym „ogień” [3]. George F. Kunz pisał w 1913 roku, że „topaz” starożytnych autorów był zwykle perydotem, zielonkawym kamieniem, a Pliniusz tłumaczył nazwę greckim słowem „zgadywać”, bo wyspę trudno było znaleźć [11]. Starożytni Grecy wierzyli, że topaz dodaje im siły [3].

XIX wiek. Nazwa topazu imperialnego ma pochodzić z XIX-wiecznej Rosji, gdzie najlepsze kamienie z Uralu zastrzeżono dla rodziny carskiej; w Brazylii popularna jest inna wersja, związana z wizytą cesarza Piotra II w Ouro Preto w 1881 roku [3][4].

Dziś. Niebieski topaz to kamień 4. rocznicy ślubu, a topaz imperialny 23. rocznicy [1]. To zwyczaje, a nie właściwości minerału.

Topaz jako kamień urodzinowy i znak zodiaku

Topaz jest kamieniem urodzinowym listopada: tak było na liście amerykańskich jubilerów z 1912 roku, którą przytacza Kunz, i tak jest dziś według GIA, która dla listopada podaje topaz i cytryn [11][4]. Niebieski topaz GIA wymienia też jako kamień urodzinowy grudnia [1]. W dawnej angielskiej liście zodiakalnej, cytowanej przez Kunza, topaz należy do Strzelca, a w starej liście hiszpańskiej do Lwa [11]; szerzej piszemy o tym przy kamieniach dla Strzelca i kamieniach dla Lwa. Skorpion urodzony w listopadzie ma kamienie urodzinowe tego miesiąca, co omawiamy we wpisie o kamieniach dla Skorpiona. To opis konwencji, a nie wiedza o minerałach.

Topaz w biżuterii Taliz: czego szukać zamiast niego

W naszej pracowni nie mamy dziś biżuterii z topazem. Jeśli podoba Ci się jego barwa, możesz wybrać inny kamień w podobnym kolorze, pamiętając, że to inny minerał o innej twardości i historii.

Żółć i złoto. Najbliżej topazu szlachetnego jest cytryn, drugi kamień urodzinowy listopada; ma twardość 7 i jest żółtą odmianą kwarcu [4]. Znajdziesz go w naszej biżuterii z cytrynem, np. bransoletka z cytrynem na gumce z kulkami 8 mm albo delikatna bransoletka na sznurku z jedną fasetowaną kulką cytrynu. O całej rodzinie, do której należy cytryn, piszemy we wpisie o kwarcu i jego odmianach.

Szlif z bliska

Topaz prawie zawsze szlifuje się fasetkowo [7]. Podobny efekt widać na zbliżeniu fasetowanej kulki cytrynu: płaskie ścianki odbijają światło, a między nimi błyszczą złocone koraliki.

Błękit. Jeśli kusi Cię niebieski topaz, zobacz biżuterię z akwamarynem. To barwna odmiana berylu, a nie topazu, o łagodnym, jasnoniebieskim kolorze [12]; przykładem jest bransoletka z akwamarynem i hematytem na sznurku, wiązana i regulowana w zakresie 16–26 cm. Więcej o tym kamieniu przeczytasz we wpisie o akwamarynie.

Brąz i przejrzystość. Barwę topazu sherry przypomina kwarc dymny, a bezbarwny topaz – kryształ górski. Oba łączy naszyjnik z kwarcu dymnego i kryształu górskiego, długi na 45 cm. Na prezent urodzinowy dla osoby z listopada najlepiej pasuje cytryn.

Bransoletki i naszyjniki z kamieni nawlekamy ręcznie w naszej pracowni w Białymstoku, a rozmiar bransoletki dopasowujemy do nadgarstka. Biżuteria trafia do woreczka jubilerskiego z karteczką ze spisem kamieni.

Barwy topazu w 3 stylizacjach

Żółć, błękit i brąz pasują do jasnych, naturalnych tkanin. Jeśli zastanawiasz się, na której ręce nosić bransoletkę, wybierz rękę bez zegarka, żeby kamienie nie obijały się o metal. Na telefonie przesuń zdjęcia w bok.

Biżuteria z tego wpisu

Jak dbać o topaz i biżuterię z kamieniami

Topaz trzeba chronić przede wszystkim przed uderzeniem i nagłą zmianą temperatury, bo mimo twardości 8 łatwo się łupie [4][5]. GIA zaleca mycie w ciepłej wodzie z mydłem i odradza myjki ultradźwiękowe oraz parę; niektóre żółte i brązowe topazy mogą blaknąć na silnym słońcu, a powłokę topazu mistycznego usuwają środki ścierne [4].

• Pierścionki i kolczyki z topazem wybieraj w oprawach, które osłaniają kamień [5].
• Biżuterię na gumce i sznurku, także z cytrynem czy akwamarynem, czyść suchą ściereczką; woda, perfumy i balsamy szkodzą gumce i sznurkowi.
• Przechowuj każdą rzecz osobno, w woreczku.

Gumka i sznurek z czasem się zużywają, dlatego w pierwszym roku od zakupu wymieniamy gumkę lub zapięcie bezpłatnie.